Ostatnimi czasy ogarnia mnie chwilami poczucie pustki. Mam też wrażenie, jakby coś wymykało mi się z rąk. To pewnie jakiś brak poczucia sensu i celowości. Bo dokąd to wszystko prowadzi? A gdy rozglądam się po świecie, wcale nie robi się lżej.

Co zrobić w takim momencie?

Moją pierwszą reakcją jest oczywiście szukanie ratunku w książkach – sięganie po słowa mądrzejszych od siebie. Ale w kupowanych przeze mnie bez końca lekturach mam już takie zaległości, że gdy spojrzę na stos nieprzeczytanych książek, zaraz pojawia się głębokie westchnienie i myśl, że chyba przesadzam z tym czytaniem.

Z drugiej strony – pięknie byłoby móc już tylko czytać i rysować. Tak na cały etat. Czy jednak aby na pewno?

Odłóżmy zatem książki na chwilę na bok. Jakie są inne możliwości?

Może przy ogarniającym poczuciu pustki dobra byłaby medytacja, a może nawet modlitwa? Rozproszyć pustkę skupieniem na chwili obecnej, na tu i teraz, na kontemplacji bezczasowości i boskiej jedności.

Ale wtedy zaraz odzywa się we mnie zniecierpliwienie, niemożliwość koncentracji, cichy bunt. Na medytację zatem także nie jestem jeszcze gotowa. Potrzebuję wypełnić pustkę jakimś działaniem. Choćby najmniejszym.

W takim razie nie pozostaje nic innego, jak zająć się czymś, co Béla Hamvas nazwałby "budowaniem świątyni".

O co chodzi?

W naszym domu mamy sporo kamieni – małych i większych – które przytargaliśmy z tutejszych kamiennych plaż. Różnią się wielkością, kolorem i teksturą. Są białe jak śnieg, nakrapiane rudymi plamami, czarne jak dziura w ziemi, a parę okazów z kredowego Devon ma nawet odciśnięte ślady dużych spiralnych muszli.

Najcenniejsze są dla mnie te podarowane przez bliskie osoby oraz te podpisane przez moich synów i Piotra.

Znad morza prawie zawsze wracamy z torbą wypełnioną kamieniami. W domu wysypujemy je na stół i przebieramy jak grzyby. Oglądamy, dotykamy, obracamy w dłoniach. A potem każdy z nich znajduje swoje miejsce – w ogrodzie, na półce, na parapecie.

Kamienie mają w sobie coś uspokajającego. Ich ciężar, gładkość albo chropowatość, kolor, chłód – wszystko to oddziałuje niemal magicznie na zmysły, a nawet na ducha.

Czasem więc, kiedy poczucie bezsensu staje się szczególnie dokuczliwe, zbieram kilka z nich. Trzymam je przez chwilę w ręku, przyglądam się im, a potem układam jeden na drugim – buduję małą kamienną piramidę lub układam kamienną kompozycję.

To bardzo prosty gest. A jednak coś się w nim wydarza.

Bo kamień jest przedmiotem tajemniczym – niemal magicznym. Zupełnie jak poezja.

Pięknie pisał o tym Béla Hamvas:

"W chwili gdy kamień zostaje podniesiony z ziemi, zaczyna stawać się duchem."

"Tworzyć święte miejsca oznacza podnosić kamień."

Kamienie od dawna otaczane są szczególną uwagą, zwłaszcza w kulturach Azji. Wystarczy pomyśleć o ogrodach zen, w których pośród morza żwiru – symbolicznej pustki – rozmieszczone są kamienie, zawsze w nieparzystej liczbie. Cała kompozycja takiego ogrodu buduje napięcie podobne do tego, które odnajdujemy w poezji haiku.

Czy budowanie swojej prywatnej kamiennej świątyni coś zmienia?

Być może niewiele.

A jednak w pewnym momencie pojawia się ta zupełnie bezinteresowna radość – podobna do radości tworzenia. Podnosimy kamień. Budujemy świątynię.

Kamień na kamieniu, natężone skupienie uwagi – jest w tym szukanie równowagi między pustką a materią, między pustką a myślą. I przy układaniu wieży z kamieni może, może zdarzyć się, że przez krótką chwilę poczujemy ten balans również w sobie.

A więc to tak? – możemy zapytać na koniec.

I odłożyć kamienie na swoje miejsca, żeby były pod ręką następnym razem, gdy ogarnie nas melancholijne poczucie pustki.

Stąd dzisiejsza praca, która dosyc niezdarnie przedstawia kamienie. Pierwsza z pięciu w tej technice. Bo tym razem poszłam o krok dalej – nie tylko układam kamienie, ale także zapamiętuję je na drewnianych blokach pokrytych olejną pastelą i akrylem. Zatęskniłam w moim rysowaniu za czymś bardziej miękkim niż kreska piórkiem czy ryt na metalowej płytce.

Jest to praca pierwsza z pięciu – na tyle mam materiałów. Przede mną także testowanie kolejnych technik graficznych: collographu i mezzotinty, na co się już niezmiernie cieszę. Ale na razie będzie pastelowo, nieostro, w rozmytych kontrastach.

Poza tym czytam Kwartet Aleksandryjski Lawrenca Durrella  – i wciągnął mnie od pierwszych słów – ileż tam jest namiętności zmieszanej z melancholią. Cudownie. Mam nadzieję, że powstaną rysunki.

To do następnego razu,
K.

Lately, at times, I have been overcome by a feeling of emptiness. I also have the sense that something is slipping through my fingers. Perhaps it is a loss of purpose, a fading sense of direction. After all, where is all this leading? And when I look around at the world, it does not make things any easier.

What can one do in such moments?

My first instinct, of course, is to seek refuge in books—to reach for the words of those wiser than myself. Yet I have accumulated such a backlog of unread volumes that whenever I look at the growing pile, I can only sigh and think that perhaps I am overdoing this reading.

On the other hand, how wonderful it would be simply to read and draw. To do nothing else. To devote oneself to it completely. But would that truly be enough?

Let us set the books aside for a moment then. What other possibilities are there?

Perhaps when emptiness begins to spread, meditation might help. Or even prayer. To disperse the void by focusing on the present moment—on the here and now—through contemplation of timelessness and divine unity.

But almost immediately impatience begins to stir within me, an inability to concentrate, a quiet rebellion. It seems I am not yet ready for meditation either. I feel the need to fill the emptiness with some kind of action.

In that case, there is nothing left but to do something that Béla Hamvas might have called "building a temple."

What does that mean?

In our house we have many stones—small and large—which we have carried back from the local stony beaches. They differ in size, colour and texture. Some are white as snow, others speckled with rusty spots, some black as the deepest hole in the earth. A few pieces from the chalk cliffs of Devon even bear the imprint of large spiral shells.

The most precious ones, however, are those given to me by people close to my heart, and those signed by my sons and by Piotr.

We almost always return from the seaside with a bag full of stones. At home we pour them out onto the table and sort through them as if they were mushrooms gathered in the forest. We examine them, touch them, turn them over in our hands. And afterwards each one finds its place—some in the garden, some on a shelf, some on the windowsill.

There is something calming about stones. Their weight, their smoothness or roughness, their colour, their coolness—everything about them acts almost magically upon the senses, and perhaps even upon the spirit.

Sometimes, when the feeling of meaninglessness becomes particularly persistent, I gather a few of them. I hold them for a moment in my hands, study them closely, and then place one upon another—building a small stone pyramid, or arranging a quiet stone composition.

It is a very simple gesture. And yet something happens within it.

For a stone is a mysterious object—almost magical. Much like poetry.

Béla Hamvas wrote beautifully about this:

"When a stone is lifted from the earth, it begins to become spirit."

"To create sacred places means to lift a stone."

Stones have long been surrounded by special attention, especially in the cultures of Asia. One only needs to think of Zen gardens, where among the sea of gravel—symbolic emptiness—stones are placed, always in odd numbers. The whole composition of such a garden creates a tension similar to that found in haiku poetry.

Does building one's own private stone temple change anything?

Perhaps very little.

And yet at a certain moment a completely selfless joy appears—a joy akin to the joy of creating. We lift a stone. We build a temple.

Stone upon stone, a heightened concentration of attention—there is in this the search for balance between emptiness and matter, between emptiness and thought. And while stacking a small tower of stones it may happen, perhaps, that for a brief moment we feel that balance within ourselves as well.

So this is how it is?—we might ask in the end.

And then place the stones back where they belong, so that they remain within reach the next time that melancholic sense of emptiness returns.

This is where today's work comes from—a drawing of stones. The first of five in this technique. This time I have taken a step further: not only do I arrange the stones, but I also preserve them on wooden blocks covered with oil pastel and acrylic. In my drawing I began to long for something softer than the line of a nib pen or the incision of a metal plate.

This is the first of five works—I only have enough materials for that many. Ahead of me lies the testing of further printmaking techniques: collograph and mezzotint, which I am very much looking forward to. But for now it will remain pastel-like, soft, and slightly blurred in its contrasts.

At the same time I am reading The Alexandria Quartet  by Lawrence Durrell —and it drew me in from the very first sentences. There is so much passion there, mingled with melancholy. Wonderful. I hope drawings will come from it as well.

Until next time,
K.