Belive The Poets!
Wierzcie poetom!
Jesteśmy częścią rzeczywistości. Czującym, myślącym i pamiętającym ciałem. Zmysłowym bytem zakorzenionym w materialności naszej planety.
Ta myśl towarzyszyła mi podczas lektury eseju Julii Fiedorczuk "I. O poezji i zmysłach".
Autorka w swoim eseju z niezwykłą uważnością przygląda się naszemu istnieniu, poszukując sposobów doświadczania świata poprzez literaturę, przede wszystkim poezję, ale również praktyki medytacyjne wywodzące się z kultur Wschodu. Upomina się o głębokie, intymne przeżywanie życia. O obecność w każdej jego chwili, także tej trudnej i bolesnej. O uważność, która pozwala dostrzec, że nie jesteśmy odrębnymi, samotnymi bytami, lecz częścią niezwykle złożonego świata wzajemnych zależności.
Żyjemy przecież pośród niezliczonych istnień, ożywionych i nieożywionych, które na swój sposób poznają otoczenie i komunikują się z nim. W zależności od zmysłów, jakimi dysponują, wytwarzają różne rodzaje wiedzy, niedostępne często naszemu ludzkiemu poznaniu.
Podoba mi się ta wizja rzeczywistości. Kosmosu, który nieustannie sam siebie poznaje, w którym wszystko pozostaje ze sobą w jakiejś relacji. W którym człowiek, ze swoją świadomością i zdolnością rozumowania, nie stoi ponad przyrodą, lecz jest jednym z jej niezliczonych przejawów. Autorka, nawiązując do tradycji indyjskiej, opisuje tę rzeczywistość jako sieć współistnienia i współodczuwania. Informacja zyskuje w niej status ontologiczny, staje się częścią samego istnienia.
Właśnie dlatego tak bardzo potrzebujemy poezji. Poezji, którą Fiedorczuk nazywa "językiem początków", wyłaniającym się spontanicznie z samego procesu życia, z fizycznej bliskości i poczucia solidarności z innymi bytami. Poezja potrafi bowiem dotknąć czegoś, do czego nie zawsze dociera rozum. Zbliżyć nas do owej "gęstości" rzeczywistości, do jej najgłębszych, pierwotnych warstw. Nie tyle objaśniając świat, ile pozwalać nam go doświadczać.
"Podejść bliżej, tak blisko, jak się da, na przekór oddzieleniu wpisanemu w nasze jednostkowe istnienie – pomimo braku, który się w nas pleni". "Stłuc lustro" i dotknąć "Niebieskiej Rany".
W eseju wielokrotnie pojawia się amerykański poeta i eseista Forrest Gander, który w swojej twórczości próbuje zbliżyć język do zmysłowego doświadczenia Ziemi. W jednej z jego powieści padają słowa: "Poezja nic w ogóle nie mówi (…) poezja słucha".
Przywykliśmy myśleć o poezji jako o sztuce wypowiadania. Tymczasem Gander przypomina, że jej źródłem może być właśnie słuchanie. Uważność, cierpliwość, gotowość przyjęcia każdego dźwięku, każdego komunikatu. Bez oczekiwań i bez konieczności natychmiastowego zrozumienia.
Może w ten sposób najłatwiej zbliżyć się do poczucia jedności ze światem? Nie próbując go nieustannie objaśniać i podporządkowywać sobie, lecz pozwalając mu po prostu istnieć. Jesteśmy przecież, jak pisze poeta, bytami, które wzajemnie się "goszczą".
Przypomina mi się przywołana w eseju Krystyna Miłobędzka:
Współżywa, współczynna, współwinna,
Współdzielna, współdrzewna.
Współistnieje.
Ileż treści mieści się w tych kilku słowach! Ale świadomość współistnienia oznacza również świadomość współodpowiedzialności.
Żyjemy w czasie szóstego wielkiego wymierania. Na naszych oczach znikają kolejne gatunki, a wraz z nimi całe sposoby istnienia, odczuwania i poznawania świata. Ubywa nie tylko życia, ale również rodzajów wiedzy i mądrości, których być może nigdy nie zdołamy nawet rozpoznać. Bioróżnorodność nie jest przecież jedynie bogactwem form. Jest bogactwem sposobów przeżywania rzeczywistości.
I właśnie dlatego tak ważne wydaje mi się uznanie, że nie wszystko musimy rozumieć. Nie mamy dostępu do wszystkich głosów otaczającego nas świata. Nie zawsze dysponujemy, jak powiedziałaby Szymborska, "zmysłem udziału". Być może nigdy nie dowiemy się, jak doświadcza rzeczywistości kamien, drzewo, ptak czy istota żyjąca w głębinach oceanu.
Ale czy ta niedostępność musi oznaczać obojętność? Myślę, że przeciwnie. Może właśnie uznanie tajemnicy jest początkiem szacunku.
Fiedorczuk zauważa, że poezja szczególnie dobrze potrafi uszanować to, co niepoznawalne. Przywołuje słowa poetki Zoë Skoulding: "Poezja służy także do tego, żeby czegoś nie powiedzieć".
To zdanie zatrzymało mnie na dłużej. Bo przecież nie wszystko trzeba wypowiedzieć. Nie każdą tajemnicę rozwiązać. Nie każdą ciszę wypełnić słowami.
Szczególnie bliska jest mi dostrzeżona przez autorkę zależność między poezją a ciszą. Ciszą, która stwarza warunki do słuchania, a tym samym umożliwia narodziny wiersza. "Biała przestrzeń wokół wiersza, pomiędzy słowami i wersami, jest tym, co w istocie rzeźbi wiersz".
Myślę, że podobnie jest z naszym postrzeganiem świata. Są w nim języki, które rozumiemy, i takie, które na zawsze pozostaną dla nas tajemnicą. Są głosy, które potrafimy usłyszeć, i takie, których istnienia możemy się jedynie domyślać. Jest też cisza. Tak bardzo nam potrzebna, a jednocześnie coraz trudniejsza do odnalezienia. Niemal luksusowa w świecie nieustannego hałasu, informacji i komunikatów.
A przecież nawet te byty, których głosów nie słyszymy, nieustannie na nas oddziałują. Tak jak my oddziałujemy na nie. Poruszamy się w jednej sieci wzajemnych wpływów.
Podoba mi się myśl, że choć rzeczywistość, oglądana przez pryzmat naszego rozumowego poznania, może wydawać się bardzo "mechaniczna i matematyczna", to jednak ''ewolucja ma w sobie więcej artysty niż rzemieślnika".
A zatem nasza rzeczywistość jest żywym dziełem sztuki. Może właśnie dlatego tak celnie potrafią nam ją tłumaczyć artyści. Pisarze, malarze, muzycy, tancerze, poeci. Nie dlatego, że wiedzą więcej od innych. Być może dlatego, że potrafią słuchać inaczej, uważniej.
W tym kontekście powraca ponadczasowe pytanie o przydatność poezji. Do czego właściwie jest nam potrzebna? Okazuje się, że szczególnie w czasach kryzysu. Wojen, katastrof, planetarnych zagrożeń ekologicznych. Bo przecież nie chodzi wyłącznie o fizyczne przetrwanie. Chodzi również o ocalenie wyobraźni i woli tworzenia, które czynią nas ludźmi. A także o zdolność do zachwytu, współczucia i radości.
Zanurzenie się w świecie, ze świadomością naszej współzależności, nie oznacza jednak ucieczki od codziennego życia. Przeciwnie. Fiedorczuk pisze: "Warto sobie powtarzać, że ten powrót do siebie bynajmniej nie oznacza ucieczki od świata, wręcz przeciwnie – oznacza GOTOWOŚĆ DO STAWIENIA SIĘ NA WŁASNE ŻYCIE".
Myślę, że to bardzo ważne zdanie. Bo uważność nie polega na odwracaniu wzroku od tego, co trudne. Nie jest schronieniem przed rzeczywistością, lecz próbą pełniejszego w niej uczestnictwa.
Warto więc słuchać poetów. Warto wierzyć Vaclavovi Havlowi, który jako polityk nawoływał: "Wierzcie poetom!".
Na koniec chciałabym nawiązać do Krakowa i tragicznych wydarzeń ostatniej soboty. To był dla mnie bardzo trudny tydzień. Próbowałam zrozumieć to, co się wydarzyło, ale jakże bezowocna okazuje się próba zrozumienia zła. Może nie wszystko da się zrozumieć. Może nie wszystko powinno się próbować tłumaczyć.
Pozostaje nam jednak nazywać zło. Konsekwentnie, z uporem, bez odwracania wzroku. Z nadzieją, że rozpoznanie go i nazwanie uruchomi działania, które pozwolą zapobiegać kolejnym tragediom.
W eseju, w kontekście zdrowia psychicznego, ale również moralnej i ekologicznej kondycji świata, pojawiają się dwa zdania, do których chciałabym na koniec powrócić: "Nie wszystko zostało uszkodzone". "Możliwa jest radość". Nawet jeśli trzeba budować ją na ruinach.
Mam wrażenie, że to odwieczna ludzka mantra, dzięki której trwamy do dzisiaj. Pomimo wojen, katastrof, cierpienia i wszystkich naszych osobistych końców świata wciąż próbujemy żyć. Kochać, tworzyć, zachwycać się. Odbudowywać to, co zostało zniszczone. Wciąż znajdujemy w sobie wolę, żeby zaczynać od nowa.
"Nie wszystko zostało uszkodzone"."Możliwa jest radość". W te słowa trzeba wierzyć.
I poetom, oczywiście, także.
To tyle na dzisiaj.
Z miłością,
K.
Pssst…
Grafika jest moim drugim podejściem do historii przywołanej w eseju, wywodzącej się z tradycji społeczności Kaluli, zamieszkującej południowe tereny Wyżyny Papuaskiej. Pierwszy rysunek piórkiem udostępniłam na FB. Kto ciekaw, niech zagląda.
I zapraszam tam ----> Przypominam tam moje starsze prace. Szczegolnie na fb.
fb: @between.words.2025
in: @kasia_m.baranowska
Believe the Poets!
We are part of reality. Feeling, thinking, remembering bodies. Sensuous beings rooted in the material substance of our planet.
This thought accompanied me as I read Julia Fiedorczuk's essay, I. On Poetry and the Senses. With extraordinary attentiveness, the author reflects on our existence, seeking ways of experiencing the world through literature, above all poetry, but also through meditative practices rooted in Eastern traditions. She calls for a deeper, more intimate experience of life, for being fully present in every moment, including those that are difficult and painful. For an attentiveness that allows us to recognise that we are not separate, solitary beings, but part of an extraordinarily complex world of interdependence.
We live among countless forms of existence, animate and inanimate, which perceive and interact with their surroundings in their own ways. Depending on the senses available to them, they generate different kinds of knowledge, often beyond the reach of human understanding.
I am drawn to this vision of reality. Of a cosmos continually coming to know itself, in which everything exists in some kind of relationship with everything else. A cosmos in which human beings, with their consciousness and capacity for reason, do not stand above nature but are simply one of its countless manifestations. Drawing on Indian philosophical traditions, Fiedorczuk describes this reality as a web of coexistence and shared feeling. Within it, information acquires an ontological status, becoming part of the very fabric of existence.
And I find myself thinking that perhaps this is precisely why we need poetry so much. Poetry, which Fiedorczuk calls "the language of beginnings", emerging spontaneously from the very process of life, from physical closeness and a sense of solidarity with other beings. Poetry can touch something that reason cannot always reach. It can bring us closer to the "density" of reality, to its deepest, most primordial layers. Not so much explaining the world as allowing us to experience it.
"To come closer, as close as possible, in defiance of the separation inscribed in our individual existence – despite the absence that proliferates within us."
"To shatter the mirror" and touch the "Blue Wound".
Throughout the essay, Fiedorczuk frequently returns to the American poet and essayist Forrest Gander, whose work seeks to bring language closer to the sensory experience of the Earth. In one of his novels, we find the words: "Poetry doesn't say anything at all (…) poetry listens."
We are accustomed to thinking of poetry as the art of speaking. Yet Gander reminds us that its source may lie precisely in listening. In attentiveness, patience, and a willingness to receive every sound, every message. Without expectations and without the need for immediate understanding.
Perhaps this is how we come closest to experiencing a sense of unity with the world? Not by constantly trying to explain, classify or master it, but simply by allowing it to exist. After all, as the poet suggests, we are beings who offer one another hospitality.
I am reminded of Krystyna Miłobędzka, whose poem is quoted in the essay:
Living together, acting together, sharing the blame,
Sharing, sharing the life of trees.
Coexisting.
How much meaning is held in these few words! Yet an awareness of coexistence also brings with it an awareness of shared responsibility.
We are living through the sixth great mass extinction. Before our eyes, species are disappearing, and with them entire ways of existing, feeling and knowing the world. We are losing not only life itself, but also forms of knowledge and wisdom that we may never even have had the chance to recognise. Biodiversity is not merely a richness of forms. It is a richness of ways of experiencing reality.
And this is precisely why I believe it is so important to acknowledge that we do not have to understand everything. We have no access to all the voices of the world around us. We do not always possess what Szymborska might have called "a sense of participation". Perhaps we will never know how a tree, a bird or a creature living in the depths of the ocean experiences reality.
But must this inaccessibility mean indifference? I think quite the opposite. Perhaps acknowledging mystery is the beginning of respect.
Fiedorczuk observes that poetry is particularly capable of honouring what remains unknowable. She quotes the poet Zoë Skoulding: "Poetry is also there to leave something unsaid."
This sentence made me pause. After all, not everything needs to be spoken. Not every mystery needs to be solved. Not every silence needs to be filled with words.
I feel particularly close to the connection Fiedorczuk draws between poetry and silence. Silence creates the conditions for listening, and listening makes the birth of a poem possible. "The white space surrounding a poem, between its words and lines, is what truly sculpts the poem."
I think something similar is true of the way we perceive the world. There are languages within it that we understand, and others that will forever remain a mystery to us. There are voices we can hear, and others whose existence we can only sense. And there is silence. Something we need so deeply, yet find increasingly difficult to encounter. Almost a luxury in a world of constant noise, information and messages.
And yet even those beings whose voices we cannot hear are continually affecting us, just as we affect them. We move within a single web of mutual influences.
I love the thought that although reality, viewed through the lens of rational understanding, may appear very "mechanical and mathematical", ''evolution nevertheless has more of the artist in it than the craftsman".
And so our reality is a living work of art. Perhaps that is why artists are so remarkably good at helping us understand it. Writers, painters, musicians, dancers, poets. Not because they know more than others, but perhaps because they listen differently. They perceive connections where others see separate things. They give shape to what has not yet found a name.
In this context, the timeless question of poetry's usefulness returns. What do we actually need poetry for? It turns out that we need it especially in times of crisis. In times of war, catastrophe and planetary ecological threats. Because it is not only a matter of physical survival. It is also about preserving imagination and the will to create, those qualities that make us human. And about preserving our capacity for wonder, compassion and joy.
Immersing ourselves in the world, with an awareness of our interdependence, does not mean escaping from everyday life. Quite the opposite. Fiedorczuk writes: "It is worth reminding ourselves that this return to oneself does not mean escaping from the world. On the contrary, it means A READINESS TO SHOW UP FOR ONE'S OWN LIFE."
I think this is a very important sentence. Attentiveness does not mean turning away from what is difficult. It is not a refuge from reality, but an attempt to participate in it more fully.
So it is worth listening to poets. It is worth believing Václav Havel, who, as a politician, urged us: "Believe the poets!"
Finally, I would like to turn to Kraków and the tragic events of last Saturday. It has been a very difficult week for me. I have tried to understand what happened, but how futile the attempt to understand evil can be. Perhaps not everything can be understood. Perhaps not everything should be explained.
What remains is the responsibility to name evil. Consistently, persistently, without looking away. In the hope that recognising it and giving it a name will set in motion actions that might prevent further tragedies.
In her essay, reflecting on mental health but also on the moral and ecological condition of the world, Fiedorczuk offers two sentences to which I would like to return: "Not everything has been damaged." "Joy is possible." Even if it must be built upon ruins.
I have the feeling that this is an ancient human mantra, one that has allowed us to endure until today. Despite wars, catastrophes, suffering and all our personal ends of the world, we continue trying to live. To love, to create, to marvel. To rebuild what has been destroyed. Again and again, we find within ourselves the will to begin anew.
Not everything has been damaged." "Joy is possible." These are words we must believe in.
And in poets, of course, too.
That's all for today.
With love,
K.
Pssst…
This artwork is my second attempt to interpret a story mentioned in the essay, one rooted in the traditions of the Kaluli people, who inhabit the southern part of the Papua New Guinea Highlands. I shared my first pen-and-ink drawing on Facebook. If you're curious, do take a look.
You will find me there too ----> I post my older works there, especially on Facebook .
fb: @between.words.2025
in: @kasia_m.baranowska
Gramophon plays Meredith Monk - Evening